Câu
Chuyện Thầy Lang
Những
Xét Nghiệm Cần Thiết
Bác
sĩ Nguyễn Ư- Đức
Nhiều người rất quan tâm
tới sức khỏe của ḿnh, cho nên mỗi lần
đi khám bệnh là muốn bác sĩ chụp h́nh thử
máu, thử nước tiểu. Để coi xem ngọc thể có t́
vết, bệnh tật ǵ chăng.
Ngược lại th́ cũng không ít
người coi xét nghiệm là vô ích, “bới bèo ra bọ”,
khi mà ăn vẫn ngon, ngủ vẫn yên, vẫn yêu
đời, máy móc phục vụ đều đặn
tới nơi tới chốn.
Đó là những thái
độ tưởng như b́nh thường của
đa số quần chúng.
Tuy nhiên điều cần nêu ra là, rất
nhiều bệnh xuất hiện đôi khi quá trầm
trọng mà không có dấu hiệu báo trước. Cho nên nhiều xét nghiệm truy t́m bệnh đă
được các nhà nghiên cứu đưa ra, ngơ hầu
có thể sớm chẩn đoán và nhờ đó việc
điều trị, đối phó sẽ hiệu quả hơn.
Các xét nghiệm có tính cách xàng lọc như
vậy được áp dụng tùy theo
lớp tuổi trung niên hoặc cao niên. V́ một số
bệnh thường thấy ở lớp tuổi này mà
không có hoặc hiếm có ở lớp tuổi kia. Do đó, cần thảo luận với
bác sĩ để thực hiện những xét nghiệm
thích hợp.
Đây là thử nghiệm đo số
tổng số chất béo cholesterol, chất béo “xấu” LDL
và chất béo “tốt” HDL trong máu.
Mức độ lư tưởng là:
Cholesterol dưới 200mg/dL; LDL dưới 100mg/dL; HDL trên 60mg/dL;
Triglycerides dưới 150mg/dL.
HDL càng cao càng tốt. Ba loại kia nếu
thấp hơn mức trung b́nh th́ an toàn, v́ quá cao, chúng là
rủi ro đưa tới bệnh tim mạch cũng
như một số rối loạn khác.
Thử nghiệm cần làm theo định kỳ tùy t́nh trạng cơ
thể.
Đo đường glucose trong máu cho
biết có rủi ro mắc bệnh tiểu
đường hoặc là đang bị bệnh này. Đây
là loại bệnh đang có chiều hướng gia
tăng tại mọi quốc gia với nhiều biến
chứng trầm trọng như mất thị lực, suy tim, thận, tổn thương thần kinh
ngoại vi.
Mức độ đường
huyết trung b́nh đo buổi sáng khi đói là từ 70mg/dl-99mg/dl
(3.5-5.5 mmol/L).
Từ 100mg/dl-125mg/dl
(5.6-6.9mmol/L) là tiền tiểu đường.
Từ 126mg/dl (7mmol/L)
trở lên trong 2 lần thử liên tiếp là bị
bệnh rồi.
Xét nghiệm cần
được thực hiện khi đang có bệnh cao
huyết áp, đang điều trị hoặc có thân nhân
bị tiểu đường.
Người có trọng lượng
cơ thể 20% cao hơn mức trung b́nh cũng cần
đo đường huyết, v́ mập là rủi ro chính
đưa tới bệnh tiểu đường.
Huyết áp là sức ép của máu vào thành
động mạch mỗi khi tim co bóp, đẩy
máu vào huyết quản nuôi cơ thể.
Huyết áp trung b́nh là 120/80 mmHg
Từ 120-139/ 80-90mmHg là
tiền cao huyết áp.
Trên 140/90 mmHg là bị bệnh cao huyết áp.
Huyết áp cao có thể là chỉ dấu
của bệnh tim mạch, bệnh
tiểu đường hoặc một số vấn
đề sức khỏe khác.
Các nhà y học đều khuyên là nên
đo mỗi 2 năm nếu huyết áp dưới 120/80;
mỗi năm nếu huyết áp tứ 120-139/ 80-90 và đo
thường xuyên hơn nếu áp xuất cao trên con số
này.
Một số bác sĩ cẩn thận
muốn đo huyết áp nhiều lần hơn. Do đó,
nên thảo luận với bác sĩ.
Cấu trúc của
xương có thể ví như một mảng xi
măng-cốt sắt.
Xương vững chắc là nhờ có muối calci
carbonate và calci phosphate
lấp kín khoảng
trống của hệ thống mô liên kết, cái
sườn chính của xương. Calci do thực phẩm
cung cấp.
Chụp h́nh X-quang xương có thể
đo số lượng calci trong xương. Đây là một xét nghiệm khá mới mẻ và
chính xác để coi có bị rủi ro bệnh loăng
xương hay không. Trước khi có xét
nghiệm này th́ nhiều người chỉ biết bị
bệnh sau khi xương đă mảnh mai, gẫy.
Xét nghiệm
được thực hiện từ tuổi 65. Tuy nhiên, nếu có các rủi ro
đưa tới loăng xương như nhẹ cân, gia đ́nh có người bị loăng
xương th́ nên làm từ tuổi 60.
Theo thống kê, có tới 90%
trường hợp ung thư ruột
già xảy ra ở lớp người từ 50 tuổi
trở lên. Tuổi trẻ cũng bị ung thư
phần ruột này, nhưng tương đối ít
hơn.
Nội soi ruột già được
thực hiện với một dụng cụ gồm có
một ống nhựa mềm, dễ uốn, đầu có
đèn chiếu sáng, máy chụp h́nh và nối kết với
hệ thống theo dơi.
Ống đèn
được đưa vào hậu môn, qua trực tràng
rồi lên ruột già.
Chuyên gia quan sát toàn bộ mặt trong của ruột
và có thể t́m thấy
những bất thường như loét lở, cục
thịt polyp. Polyp có thể là tiền thân của ung thư và cần được cắt
bỏ ngay.
Các nhà chuyên môn khuyên mọi
người từ 50 tới 75 tuổi nên làm xét nghiệm
này mỗi 10 năm.
Nếu có yếu tố rủi ro như mập ph́, tiểu
đường, hút thuốc lá, viêm ruột, đời
sống tĩnh tại, gia đ́nh có thân nhân bị ung thư ruột th́ thường xuyên
hơn. Từ
tuổi 76-85, xét nghiệm trở nên ít cần thiết và
sau 85 tuổi th́ không cần làm nữa.
Một rủi ro nhẹ của nội
soi là lủng lớp màng lót của ruột với tuổi
cao, nhưng dưới bàn tay chuyên môn
kinh nghiệm của bác sĩ th́ chuyện này hiếm khi
xảy ra.
Ung thư nhũ hoa có
thể xảy ra ở cả nam lẫn nữ, nhưng
nhiều hơn ở “phái yếu”.
Ở nữ giới, ung thư
vú đứng hàng thứ nh́, sau ung thư da.May mắn là
trong những năm gần đây, bệnh giảm dần,
tử vong cũng ít nhờ công chúng hiểu biết
nhiều hơn về bệnh, nhờ có phương
tiện sớm khám phá cũng như phương thức
điều trị hữu hiệu. Tuy nhiên đây vẫn là
ung thư đáng e ngại của quư bà
quư cô v́ tác hại của chúng.
Chụp X-quang nhũ hoa (Mammography) có
mục đích phát hiện những thay đổi của
vú khi chưa có dấu hiệu bệnh. Xét nghiệm sử
dụng rất ít chất phóng xạ nhưng có khả
năng tỉ mỉ kiểm tra các mô của bộ phận
này mà tay khám ngực không hoàn tất chu
đáo được.
Các nhà chuyên môn đề
nghị chụp h́nh nhũ hoa mỗi 1 hoặc 2 năm
kể từ tuổi 40 trở lên.
g-Siêu âm bụng
Tuổi từ 65 tới 75 nhất là
đă có thời kỳ ph́ phèo cả trên 100 điếu
thuốc lá trong đời người đều nên làm
siêu âm vùng bụng một lần để coi động
mạch chủ ở nơi dây có ph́nh ra. Ph́nh mạch có
khả năng gây tử vong nếu bất chợt “bể”
tung, như cái lốp xe đạp, đưa
tới xuất huyết trầm trọng.
Theo Lực lượng
Pḥng tránh bệnh Hoa Kỳ (USPSTF), người dưới
65 tuổi ít có rủi ro ph́nh mạch này nên siêu âm không có ích
lợi.
Ngoài ra, bác sĩ gia đ́nh có thể
khuyên bệnh nhân trên 65 tuổi khám tai,
khám mắt hàng năm để sớm phát hiện cao áp
nhăn (glaucoma)
Một vài xét nghiệm mà lớp tuổi
trên 65 có thể bỏ qua gồm có:
PSA viết tắt
của Prostate-specific antigen, một chất đạm do
nhiếp tuyến sản xuất có tác dụng làm lỏng
tinh dịch. Một lượng rất ít chất này
chuyển vào máu, nhưng quá cao có thể là chỉ dấu
của viêm, nhiễm trùng, ph́ đại hoặc ung thư
tuyến nhiếp.
Tại Hoa Kỳ, ung
thư nhiếp tuyến là một trong những ung thư
thường thấy ở nam giới. Bệnh đe
dọa trầm trọng đời sống và điều
trị cũng có nhiều tác dụng phụ, cho nên
nhiều người rất e sợ khi bị bệnh này
Trong quá khứ, đa
số bác sĩ coi mức độ 4.0ng/mL PSA trong máu là b́nh
thường. Nhưng đă có nhiều trường
hợp ung thư nhiếp tuyến xảy ra khi PSA thấp
hơn 4.0ng/mL. Do đó, ư kiến chung là không có mức
độ b́nh thường hoặc bất b́nh
thường PSA.
Hiện nay đang có
nhiều tranh căi về lợi điểm của xét
nghiệm PSA.Lư do là thử nghiệm có thể dương
hoặc âm sai (false positive or negative). PSA cao có thể chỉ
do một ung thư nhỏ chưa đủ đe doa sinh
mệnh mà bệnh nhân đă được trị liệu
bằng các phương thức gây ra nhiều hậu
quả đáng ngại như nhiễm trùng, bí tiểu
tiện, rối loạn cương dương.
Bằng chứng ủng
hộ và chống đối xét nghiệm PSA thường
lệ đối với nam giới từ 40 tới 75
tuổi chưa được thống nhất.Do đó có
bác sĩ nói nên thử hàng năm khi tới tuổi 50, bác
sĩ khác đề nghị đàn ông có nguy cơ ung thư
nhiếp tuyến nên làm PSA ở tuổi 40 goặc 50.
Ư kiến chung là
trước khi thử cần giải thích rơ ràng cho
bệnh nhân về lợi hại của xét nghiệm.
Và USPSTF đă quyết
định là nam nhân trên 75 tuổi không cần xét nghiệm
PSA, một phần v́ ở lớp tuổi này, ung thư
nhiếp tuyến diễn tiến rất chậm.
-Cân đo sức nặng
cơ thể theo định kỳ để tránh quá kư v́
mập ph́ là rủi ro của bệnh tiểu
đường, cao huyết áp.
-Đo áp xuất
động mạch để sớm phát hiện và
điều trị ”tên sát nhân thầm lặng” cao huyết
áp, thủ phạm đưa tới tai biến năo, bệnh
tim.
-Xét nghiệm mức
độ chất béo cholesterol trong máu để tránh quá cao
có thể gây tắc nghẽn lưu thông huyết quản,
bệnh tim mạch. Đặc biệt giới trẻ hút
thuốc lá, cao huyết áp, có bệnh tiểu
đường và thân nhân có người bị bệnh tim
là cần thực hiện xét nghiêm này.
-Với nữ lưu,
tự khám nhũ hoa, chụp X-quang vú hàng năm cũng
như khám tử cung, làm pap smear mỗi 2 hoặc 3 năm
để sớm phát hiện ung thư vú và ung thư cổ
tử cung, những bệnh khá phổ biến ở
giới này.
-Nam giới cũng nên hàng
năm tự khám ḷ sản xuất tinh trùng v́ ung thư
ngọc hành đứng đầu trong các bệnh ung
thư ở tuổi ”bẻ gẫy sừng trâu” và bệnh
điều trị dễ dàng, nếu t́m ra sớm.
-Tuổi này cũng hay
tắm biển, phơi nắng cho nên cần quan sát da 2,3
năm một lần để coi xem có dấu hiệu
của ung thư da.
Và cũng đừng quên
coi lại xem đă chủng ngừa đầy đủ
các bệnh truyền nhiễm.
Trong y học, pḥng
chống bệnh có 3 mức độ:
-Áp dụng mọi
phương tiện hữu hiệu sẵn có để không
cho bệnh có cơ hội thành h́nh. Thí dụ chủng
ngừa bệnh truyền nhiễm để giúp cơ
thể có khả năng chống lại vi khuẩn, virus;
- Dùng những xét
nghiệm để sớm t́m ra bệnh trước khi có
dấu hiệu ngơ hầu có thể đối phó kịp
thời; và
-Cố gắng
điều trị, chăm sóc để giảm thiểu
các hậu quả xấu khi bệnh đă xảy ra.
Các cụ ta thường
chủ quan khi nói ”biết người biết ḿnh, trăm
trận đánh trăm trận thắng”.
Trong cuộc chiến
chống lại bệnh tật, chúng ta đă có nhiều
hiểu biết về nguyên nhân gây bệnh, diễn
tiến cũng như biến chứng của bệnh và
các phương thức pḥng tránh, sớm khám phá ra bệnh.
Nhưng có lẽ ”TRI” mà
không”HÀNH” e rằng lại là một thiếu sót.
Cho nên, khoa học đă
cống hiến các phương thức để sớm
t́m ra bệnh, th́ cũng nên để ư, thực hiện.
Mong vậy thay.
Bác sĩ Nguyễn Ư-Đức M.D.
Texas-Hoa Kỳ.